Refo.Nu!

Op 31 oktober is het 500 jaar geleden dat Maarten Luther zijn spraakmakende stellingen aan de deur van de Slotkapel in Wittenberg hechtte. Hij beoogde ermee iets los te maken, niet het minst onder hen die geestelijk leiding gaven. Dat is hem gelukt, meer dan hij had kunnen denken. Maar waar ging het ook alweer om? En wat is de zin van hierbij stil staan, 500 jaar later? Welke kernen van de Reformatie zijn de moeite waard, sterker nog: van onmisbare betekenis, om ook vandaag opnieuw te doordenken, vast te houden, mee te nemen? Vanaf de opening van het winterwerk, deze zondag, pakken we deze vragen op. Op diverse momenten en allerlei plekken: in de catechese, op de kringen, in het jeugdwerk. Steeds weer wordt een ander facet of thema voor het voetlicht gebracht. Hopelijk worden het mooie momenten van bezinning en verdieping!

 Klik hieronder om dit boekje te downloaden

Brochure

Brochure 6.9MB 22 Sep 2017 06:03

De Lutherroos

De Lutherroos is het merkteken dat Luther heeft ontwikkeld om zijn (theologische) documenten te ondertekenen. Het rode hart staat voor het hart van een mens. Het kruis verwijst naar de gekruisigde Jezus. En de witte roos naar vrede en vreugde. In dit symbool heeft Luther samengevat dat een mens alleen kan leven door te geloven in de rechtvaardiging door God en dat dit leven vreugde, troost en vrede geeft. De gouden ring tenslotte symboliseert het leven in de hemel dat veel kostbaarder is dan het leven op aarde.

Bijbelkringen, mannen- en vrouwenverenigingen

Voor de diverse Bijbelkringen, vrouwenverenigingen en mannenverenging en Joris and more is een Bijbelstudie gemaakt. In deze Bijbelstudie gaan we aan de hand van fragmenten uit Luthers standaardwerk “De vrijheid van een christen” de Bijbel openen. Centraal in dit standaardwerk staan de volgende stellingen:

-> Een christen is een vrijheer over alle dingen en niemands onderdaan

-> Een christen  is een dienstbare knecht van alle dingen en ieders onderdaan

 

Twee stellingen die in tegenspraak lijken te zijn, of toch niet?

“De vrijheid van een christen” geeft een samenvatting van Maarten Luthers nieuwe inzichten in de verhouding tussen de gelovige, het geloof en het doen van goede werken. Het boekwerkje is een heldere samenvatting van Luthers theologie en ethiek op het hoogtepunt van zijn denken. Gods Woord, de Bijbel, is in dit alles zijn leidraad. In latere geschriften heeft Luther de thema’s die hij in “De vrijheid van een christen”  beschreven heeft nader genuanceerd en uitgewerkt. De vrijheid verscheen zowel in het Latijn (taal van de kerk) als in het Duits (de volkstaal).

Hieronder is de kleurplaat te downloaden die in het boekje staat.

Op deze manier hoef je niet te delen met je broertjes/zusjes!


Kleurplaat

Kleurplaat 121.0KB 16 Sep 2017 01:01

Clubwerk Joriskerk

Met de jongeren willen we op een eigentijdse manier na gaan denken over Luther tijdens het clubwerk. Dit doen we aan de hand van de film Storm (en voor de jongste groep een film over ‘het verhaal van Maarten Luther’).

Hoe zou het zijn om te leven in een tijd waarin je niet zomaar alles kunt zeggen? Wat is de boodschap van het evangelie ons waard? We hebben vrijheid van meningsuiting, maar praten over je geloof, kan dat nog wel? Genoeg vragen om naar aanleiding van de film verder over na te denken.

Wijkkringen Joriskerk

Met de wijkkringen willen we het gesprek openen over de positie van de kerk en wat het betekent om christen te zijn in de huidige samenleving. Zoals Luther met zijn 95 stellingen een debat wilde starten over de gang van zaken toentertijd is het ook goed om met elkaar over deze thema’s na te denken vanuit het leven anno nu. Wat zijn zaken die u voor het voetlicht zou willen brengen mocht u net als Luther stellingen op de deur van de Joriskerk kunnen spijkeren? Om het gesprek te stroomlijnen wordt zowel filmmateriaal als het stellingenspel van de PKN aangeboden.

 

Catechisaties ‘Het kan ook anders!’

Maarten Luther, een naam die je vast al vaker gehoord en gezien hebt. Maar wie was hij nu eigenlijk? Wat leerde hij? En: waarom zouden wij nu,  na 500 jaar, nog stil moeten staan bij wie hij was en wat hij deed?

In oktober zullen twee catechisatielessen in het teken staan van Refo500, in het bijzonder van Maarten Luther. We gaan op ontdekkingstocht naar wie hij was en wat hij leerde. We nemen een duik in de geschiedenis en zien wat voor enorme veranderingen hij in die tijd teweegbracht. Maar ook zullen we zien dat Luther niet alleen tóen het verschil maakte. De belangrijkste vraag waar we het over zullen hebben zal zijn: wat betekenen Luthers ontdekkingen voor mij vandaag?

 

Refo Nu: Het leven en werk van Maarten Luther

Omdat het leven van Luther en zijn bijdrage aan de Reformatie mogelijk niet voor iedereen even helder voor ogen staat, zal in dit artikel in vogelvlucht Luthers leven beschreven worden. Daarna zal stilgestaan worden bij zijn veranderende opvattingen en geloofsleer om tot slot te bespreken welke lessen we uit Luthers leven en zijn gedachtegoed kunnen leren.

 

Levensloop

Maarten Luther wordt geboren in november 1483 in Eisleben, Duitsland. Hij is de oudste in een gezin van 9 kinderen. Zijn vader en moeder zijn van eenvoudige komaf, maar hebben wel genoeg geld om Luther te laten studeren. Ze willen dat hij rechten gaat studeren. Iets wat Luther vervolgens ook doet. Tijdens zijn studie merkt hij echter dat hij meer belangstelling heeft voor theologie, maar hij wil zijn vader niet teleurstellen en blijft rechten studeren. In 1505 komt hier echter een plotselinge verandering in. Luther wordt onderweg overvallen door heftig onweer en in angst roept hij, als vrome katholiek betaamt, de beschermheilige Anna aan en doet hij de belofte een monnik te worden als hij dit onweer zal overleven. Luther overleeft en ook al heeft hij spijt van zijn snel gedane belofte, toch lost hij deze in. Dit tot weerzin van zijn vader en vrienden. Zodoende wordt Luther op 22-jarige leeftijd monnik.

Als monnik wijdt Luther zich met volle overgave op de gebeden, het Bijbellezen en de boetedoening. In het klooster wordt Luther in 1507 gewijd tot priester en gaat hij theologie studeren.

Opnieuw is het een reis die een verandering in zijn leven brengt. Ditmaal brengt hij namens zijn kloosterorde een bezoek aan Rome (1510-1511). Luther raakt hier in verwarring door de overdaad waarin kerkleiders leven en hun corrupte praktijken. Zelf heeft hij een gelofte afgelegd tot uiterste soberheid in het leven en de kerkleiders echter zijn extreem rijk terwijl ze hetzelfde geloof hangen.

Luther komt met veel twijfels van deze reis terug. Deze twijfels komen bovenop andere aanvechtingen, waaronder de vraag hoe een zondaar ooit tot God kan komen. Luther doet vele goede werken en probeert zoveel mogelijk boete te doen, maar hij komt niet dichter bij God.

Door een studie in de Romeinenbrief dringt het tot Luther door dat het God is die een mens vergeeft en zonde wegneemt. Dat kan een mens, met al zijn goede bedoeling en goede werken niet voor elkaar krijgen. Deze diepe, verlossende waarheid zorgt ervoor dat Luther zich geestelijk meer los gaat maken van de leer van de Rooms Katholieke kerk en hij zich meer en meer verdiept in het bestuderen van de Bijbel zonder de bril van de Rooms Katholieke traditie en vooronderstellingen. Luther ergert zich zo aan de aflaathandel (het afkopen van de straf voor de zonde) en andere praktijken waaraan de Rooms Katholieke kerk geld verdient dat hij als 34-jarige in 1517 in Wittenberg 95 stellingen bekend maakt waarin hij protesteert tegen deze praktijken en oproept tot verandering. Deze stellingen zorgen enerzijds voor bekendheid en nieuwe aanhangers van het gedachtegoed van Luther. Het is de start van de Reformatie. Anderzijds betekent het het begin van een moeilijke periode in Luthers leven waarin hij meerdere keren voor het gerecht wordt gebracht, in de ban wordt gedaan door de paus, moet vluchten en vogelvrij wordt verklaard. Luther krijgt bescherming aangeboden van de Saskische vorst en mag in zijn kasteel de Wartburg onderduiken.

In deze jaren vertaalt Luther het Oude en het Nieuwe Testament in het Duits. Dat is voor die tijd een unicum, omdat de Bijbel alleen in het Latijn beschikbaar was. Hierdoor konden veel mensen niet zelfstandig in de Bijbel lezen. Door de Bijbel in het Duits te vertalen, wil Luther de Bijbel voor iedereen toegankelijk en begrijpbaar maken. 

Een ander gevolg van Luthers eigen studie in de Bijbel zonder de traditionele Rooms Katholieke vooraannames is dat hij besluit om het celibaat te verbreken, aangezien hij van mening is dat nergens in de Bijbel staat dat een priester celibatair moet leven.  Luther trouwt in 1525 met de voormalige non Katharina von Bora. Katharina is, het kan ook bijna niet anders, uit het klooster getreden vanwege het nieuwe gedachtegoed van de Reformatie. Samen krijgen ze zes kinderen waarvan er eentje op jonge leeftijd overlijdt.

Tijdens zijn getrouwde leven schrijft Luther onder andere vele kerkliederen en een geloofsbelijdenis. Buiten zijn invloedssfeer om gaat de Reformatiebeweging op andere plekken in Duitsland en in andere landen door.  Deze beweging brengt veel te weeg in de toenmalige Rooms Katholieke kerk en de samenleving als geheel. Helaas gaat dit regelmatig gepaard met geweld en onverdraagzaamheid waar Luther zelf ook een rol in heeft gespeeld. Op februari 1546 overlijdt Luther.  Hij is 62 jaar oud geworden.

 

Geestelijke inzichten

Luther heeft veel momenten gekend van geestelijke strijd. Een van de meest diepgaande zaken waar hij mee worstelde was dat hij ten diepste ervoer dat hij een zondig mens was, terwijl hij juist verlangde naar een zondevrij leven dicht bij God. Elke poging van Luther om deze ervaren kloof tussen hem en God te overbruggen strandde. Sterker nog, God was voor Luther veelal onbereikbaar en verborgen; hoog in de hemel, niet te kennen voor een mens op aarde. De vraag of hij behouden zou zijn en hoe God hem genadig zou kunnen zijn hield Luther zeer bezig. Zoals gebruikelijk in de Katholieke kerk toentertijd ondernam Luther als monnik vele pogingen van boetedoening en het verrichten van goede werken om iets van verlichting van schuld teweeg te brengen en zekerheid te verkrijgen, maar het hielp niets.

Door zijn studie in de Romeinenbrief ontdekt Luther dat het overbruggen van de kloof tussen God en mens alleen door Jezus’ verlossende werk kan gebeuren. Deze verlossing gebeurt puur uit genade. Een daad alleen vanuit Gods kant zonder inmenging van mensen. Luther noemt dit principe Sola Gratia (alleen uit genade). De genade van God is echter niet genoeg. Een mens moet ook vertrouwen hebben in de genade van God aldus Luther en geloven in Zijn bestaan, ook al zal God nooit volledig te begrijpen zijn. Zo ontstaat de tweede Sola: Sola Fide (alleen uit geloof). In de tijd waarin Luther leefde, waren de traditie van de Rooms Katholieke kerk en bepaalde uitleg van Bijbelgedeelten door de kerk belangrijke middelen om God te leren kennen, zo werd gezegd. Luther stond hier kritisch tegenover en raakte ervan overtuigd dat God alleen in de Bijbel Zijn wil bekend maakt. Ook zijn alleen in de Bijbel antwoorden te vinden zijn over genade en hoe te leven. Zodoende kwam Luther tot zijn derde Sola: Sola Scriptura (alleen door de Bijbel).  Luther heeft deze drie Sola’s gebruikt als basis om zijn geloofsinzichten te onderbouwen en een kritische positie in te nemen ten opzichte van de toenmalige geloofsleer.

Naast de ervaring van Luther dat hij een zondig mens was, was een ander punt waar hij mee worstelde de vraag wat christelijke vrijheid inhoudt. In zijn tijd merkte hij dat kerkleiders veelal bezig waren met het verrijken van zichzelf en verkrijgen van meer en meer macht wat ten koste ging van anderen. Luther keerde zich tegen deze gang van zaken en kwam tot de conclusie dat ware christelijke vrijheid betekent in dienst staan van God en de mensen om je heen. Alleen deze dienstbare houding maakt vrij. Het centraal stellen van eigen belang zorgde voor onvrijheid aldus Luther.

De geloofsontdekkingen (waarvan er meer zijn dan de hierboven beschreven onderwerpen) en de ervaren genade van God maakten niet dat Luther een bovenmenselijk geestelijk man werd. Integendeel. Ondanks zijn ervaring dat God genadig is, gaat zijn geloofsleven met twijfels gepaard. Ook in zijn handel en wandel merkte hij zijn zwakke plekken. Bekend en berucht zijn bijvoorbeeld Luthers driftbuien. Hij kon fel van leer trekken tegen tegenstanders en hij was snel geërgerd en teleurgesteld in anderen. Luther heeft zijn tegenstanders vaak grondig veroordeeld. Zelf zei hij hierover: ‘Hoe vaak brengt een futiliteit (..) me zo tot razernij dat een ander eronder moet lijden. Voor diegene heb ik dan geen goed woord meer over. Is dat niet schandalig?’[i]

 

De erfenis van Luther voor het leven 500 jaar later

Wat kunnen we anno 2017 met Luthers levensverhaal en de geestelijke inzichten die hij heeft opgedaan?

Een van de eerste dingen die opvalt is dat Luther in staat was om kritisch naar zijn tijd te durven kijken. Hij was kritisch op zowel de leer van de Rooms Katholieke kerk als op de gang van zaken binnen de samenleving. Daarbij bleef het niet bij kritiek, maar probeerde hij zijn kritische houding om te zetten in concrete vernieuwende ideeën die hij breed bekend durfde te maken, ook als dit tegenstand en vervolging teweeg bracht. Anno 2017 is het net zo goed zaak om kritisch te kijken naar de ontwikkelingen in de kerk en samenleving. Er zijn genoeg vragen te stellen en zaken tegen het licht van de Bijbel te houden. Wordt niet te snel een kind van de eigen tijd zou Luther tegen ons wel willen zeggen. Denk in dit kader bijvoorbeeld aan de toenemende verharding en veroordeling van bevolkingsgroepen, toenemende individualisering en de aantrekkelijkheid van geld en macht. Of denk aan de wijze waarop momenteel gesproken wordt over ethische onderwerpen. Een Bijbelse reflectie in het openbare debat wordt weinig gehoord. Waar staat u en sta je zelf en wat vraagt God van ons christenen in deze? Bij welke onderwerpen is het zaak om tolerantie te laten varen en een tegengeluid te laten horen, ook al stuit dit wellicht op onbegrip of kritiek?

Begrippen als zondebesef en totale afhankelijkheid van Gods redding kunnen bij sommigen wellicht een negatieve bijklank hebben en zwaarmoedig overkomen. Bedenk dan goed dat Luther nooit heeft gewild dat mensen gebukt bleven onder hun eigen zonde. De genade van God noemde hij de vrolijke ruil. Ook riep Luther de gelovigen in zijn tijd op om juist vrolijk en met goede moed in het leven te staan. Gods genade is groter dan onze zondigheid. De andere kant kan het ook het geval zijn dat zondekennis een woord is wat ver van je af staat en je misschien wel te makkelijk denkt over Gods genade. Ook dan zou ik willen uitdagen om de drie Sola’s eens voor jezelf door te nemen. Wat voor waarde hebben de begrippen ‘alleen door geloof, genade en Bijbel’ voor u en jou?

Tot slot wil ik Luthers werk om de Bijbel begrijpbaar te laten zijn voor ieder mens ongeacht opleidingsniveau onder de aandacht brengen. Luther heeft de aanzet gegeven voor Bijbelvertalingen in ieders eigen taal in plaats van alleen het Latijn van die tijd. Daarbij heeft hij vele liederen geschreven en de mis zodanig willen aanpassen dat die voor iedereen goed te volgen was. Welke middelen zijn voor u en jou belangrijk voor het opbouwen van het geloof? Welke waarde heeft de kerkdienst voor u en jou? En is de traditionele invulling nog goed te volgen voor iedereen? Of zou een kritische blik in deze geen kwaad kunnen?

 

Kortom, genoeg stof tot nadenken in de themamaand Refo Nu!.

 
[i] Citaat uit: Gesprekken aan tafel, Maarten Luther (uitgeverij Sjibbolet te Amsterdam, 2014)